Jesteś tutaj: Home » AKTUALNOŚCI » Różne » Stosunki polsko-ukraińskie » Negocjacje polsko-ukraińskie 1919-1920

Negocjacje polsko-ukraińskie 1919-1920

Defilada WP w Kijowie. Maj 1920 r. Fot. Wikimedia

Dosłownie za miesiąc, w kwietniu 2020 roku będziemy obchodzić 100-ą rocznicę zawarcia polsko-ukraińskiego sojuszu militarnego. Tak samo, jak w roku 2015, redakcja Słowa Polskiego zaczyna publikować teksty, nawiązujące go tego wydarzenia.

Zakończenie I wojny światowej nie przyniosło pokoju narodom zamieszkującym tereny dawnej I Rzeczpospolitej. Zwycięstwo komunizmu w Rosji zagroziło niepodległości Polski i Ukrainy, czyniąc nieaktualnym zbrojny konflikt polsko-ukraiński. Do rozmów zasiedli dwaj wybitni politycy i wojskowi: Józef Piłsudski i Symon Petlura.

Pierwsze spotkanie ukraińskiego Głównego Atamana i polskiego Naczelnika Państwa miało miejsce 9 grudnia 1919 r. Wtedy to strona ukraińska otrzymała zgodę na sformowanie jednostek wojskowych z oficerów i żołnierzy rozbrojonych na początku 1919 r. Faktyczne tworzenie jednostek pod polską egidą rozpoczęło się w lutym 1920 r. Również w tym miesiącu, wojskowi obu stron, wznowili trudne polsko-ukraińskie negocjacje, wstrzymane na przełomie 1919 i 1920 r. Podczas kolejnych tygodni nie podjęto dalszych wiążących decyzji i impas trwał aż do kwietnia 1920 r. W tym czasie wojska bolszewickie zajęły Kijów, a siły Denikina wyparte z całej Ukrainy.

Zawarcie porozumienia z Polską stawało się dla Petlury jedyną szansą na ponowne zaistnienie sprawy ukraińskiej na arenie międzynarodowej. Dlatego za sprawą Głównego Atamana przełamano impas w negocjacjach. Jego nieoficjalne rozmowy pomiędzy z Piłsudskim oraz Lywyckiego z mjr. Walerym Sławkiem doprowadziły do podpisania umowy sojuszniczej  (politycznej), datowanej na 21 kwietnia 1920 r (1). W treści tej umowy znalazły się słowa:

Umowa pomiędzy RP a URL kończyła ważny etap gry dyplomatycznej Piłsudskiego, mającej na celu przejęcie inicjatywy w walce o przyszłą granicę polsko-sowiecką, w której sprawa ukraińska odgrywała zasadniczą rolę.

Klęska „białych” wojsk Denikina i armii Aleksandra Kołczaka na Syberii, dawała stronie polskiej więcej swobody ze strony państw zachodnich w kwestii rosyjskiej. W stosunkach z sowietami Piłsudski nie zamierzał wiązać się porozumieniami, zamierzając zrealizować plan odbudowy państwa polskiego w granicach z 1772 r. Dlatego ignorował na bolszewickie oferty pokojowe z 22 grudnia 1919 r. i 28 stycznia 1920 r. Nota Gieorgija Cziczerina Ludowego Komisarza Spraw Zagranicznych z 6 marca 1920 r. zawierała groźbę uderzenia Armii Czerwonej na Ukrainie, w razie dalszego nieprzystępowania do negocjacji. Strona polska wyraziła gotowość do rozmów, ale ostatecznie do rokowań nie doszło. Polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych ostatni komunikat w tej sprawie wydało 20 kwietnia 1920 r., a więc na dzień przed zawarciem tajnej umowy z Ukrainą. Jednocześnie dane polskiego wywiadu już w marcu potwierdzały koncentrację wojsk bolszewickich na Białorusi i Ukrainie. Pierwszoplanowe znaczenie miał białoruski Front Zachodni, który miał prowadzić działania ofensywne na kierunku warszawskim. W istocie 10 marca 1920 r. Siergiej Kamieniew – głównodowodzący Armią Czerwoną, zatwierdził plan ofensywy na Polskę, autorstwa Borysa Szaposznikowa. Naczelny Wódz Józef Piłsudski, wobec nieuchronności wojny, zdecydował o podjęciu ofensywy na  Ukrainie, z jednoczesnym obroną na odcinku białoruskim. Kluczowa dla realizacji tego planu była polsko-ukraińska umowa sojusznicza  z 21 kwietnia 1920 r. i podpisana trzy dni później konwencja wojskowa (2).

Umowa z 21 kwietnia została zawarta „w głębokim przeświadczeniu, że każdy naród posiada przyrodzone prawo do samostanowienia”, a Polska czyniła to w „uznając prawo Ukrainy do samostanowienia”. W punkcie VII umowy  stwierdzono: Zostaje zawarta konwencja, która stanowi część integralna niniejszej umowy” (3).

Zawarta trzy dni później konwencja wojskowa, zobowiązywała Wojsko Polskie do uzbrojenia i wyekwipowania trzech ukraińskich dywizji piechoty. Strona ukraińska podjęła m.in. zobowiązania w zakresie aprowizacji oddziałów polskich. Zdobyte w trakcie działań wojennych uzbrojenie i wyposażenie miało przejść na własność armii polskiej, a pozostała zdobycz do dyspozycji strony ukraińskiej . Konwencja, w punkcie 8 mówiła, że „z chwilą rozpoczęcia wspólnej ofensywy i zajęcia nowych terenów prawobrzeżnej Ukrainy, położonych na wschód od obecnej linii frontu polsko-bolszewickiego, Rząd Ukraiński zorganizuje na takowych swój zarząd i administrację cywilna i wojskową. Tyły wojsk polskich ochraniać będzie polska żandarmeria polowa i polskie władze etapowe; zluzowanie przez władze ukraińskie nastąpi na zasadzie osobnej umowy po sformowaniu ukraińskiej żandarmerii oraz ukraińskich wojsk etapowych. Na czas pełnienia służby przez żandarmerię polską i wojska etapowe polskie przydzieli się do ukraińskich administracyjnych władz polskich oficerów łącznikowych”. Zarząd dotychczas zajętych terenów, które na zasadzie umowy politycznej miały zostać przyznane Ukraińskiej Republice Ludowej, pozostawał na razie w ręku władz polskich, ale miała być sukcesywnie przekazywana ręce tworzonej przez rząd ukraiński administracji (4).

Umowa pomiędzy Rzeczpospolitą Polską i Ukraińską Republiką Ludową kończyła ważny etap gry dyplomatycznej o kształt Europy środkowej i wschodniej, umożliwiając wspólną walkę z komunistyczną Rosją.

dr Jacek Magdoń, historyk w Instytucie Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, zajmuje się historią XIX i XX wieku. W wydawnictwach Winnickiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego opublikował artykuły naukowe: Dowództwo Etapów Wojsk Polskich na Ukrainie z siedzibą w Winnicy w 1920 r., [w]: Mista i mistecka Podillia wid dobi Sredniowiczcia do  poćatku  XX  st., Winnicia 2016, s. 572-583 oraz  Jan Edward Romer, Memuary. Urywok, [w:] Winnycia u spogadah.  Poćatok XX st. – 1920 r., Winnycia 2017, s. 827-834 (biogram i opracowanie fragmentu wspomnień).

Źródła:
1. J. Regina-Zacharski, Sprawa ukraińska w polityce Wielkiej Brytanii w latach 1917-1923, Toruń 2004, s. 266-275; A. Zapałowski, Doświadczenia historyczne współpracy wojskowej polsko-ukraińskiej, „Rocznik Historyczno-Archiwalny”, t. XIV: 2000 r., s. 14-15.
2. K. Grünberg, B. Sprengel, Trudne sąsiedztwo…, s. 271-272; W. Materski, Tarcza Europy. Stosunki polsko-sowieckie 1918-1939, Warszawa 1994, s. 45-47.
3. Umowa między rządem Rzeczypospolitej Polskiej a rządem Ukraińskiej Republiki Ludowej, Warszawa 21 kwiecień 1920 r., w: Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918-1939,  t.1, 1918-1932, red. T. Jędruszczak, M. Nowak-Kiełbikowa, Warszawa 1989, s. 94-96.
4. Konwencja wojskowa między Polską a Ukrainą, Warszawa 24 kwietnia 1920 r., w: Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko radzieckich, t. II, listopad 1918 – kwiecień 1920, red. zbiorowa, Warszawa 1961, s. 749-753.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*

code