Jesteś tutaj: Home » AKTUALNOŚCI » Różne » Z perspektywy Kresów I RP » Henryk Sienkiewicz – polski patriota, czy agent carskiej Rosji?

Henryk Sienkiewicz – polski patriota, czy agent carskiej Rosji?

Źródło - vitalia.plNowe opracowanie motywów kozackich powstały w okresie pozytywizmu. Do jego odrodzenia przyczynił się Henryk Sienkiewicz powieścią historyczną „Ogniem i mieczem”. Od 2 maja 1883 do 1 lutego 1884 roku, na łamach krakowskiego Czasu i warszawskiego Słowa ukazała się powieść, której pierwotny tytuł brzmiał – „Wilcze gniazdo”.  Mimo oparcia się na źródłach historycznych i stworzeniu pozorów relacji historycznej, Sienkiewicz też tworzył swoisty mit Ukrainy zgodny z ideą całej trylogii – „ku pokrzepieniu serc”.

Obraz Ukrainy u Sienkiewicza wywarł silniejszy wpływ, niż setki tomów rozpraw naukowych. O wytworzonym obrazie ziemi ukraińskiej i stosunków polsko-ukraińskich dyskusja nie kończy się  i po dzień dzisiejszy. Autor wykorzystał główne motywy „szkoły ukraińskiej”: orientalizm w kontekście historyzmu, przyroda i bezmiar dzikich pól i przestrzeni stepowej, problem kozacki i życie szlachty.

Z drugiej strony Sienkiewicz obdarzył kozaków takimi cechami, jak okrucieństwo, dzikość, szaleństwo, pijaństwo. Sienkiewicz nie widzi przyczyn konfliktów na Kresach jako społecznych i religijnych, nie nadaje im charakteru narodowego, traktuje ich jako konflikt lokalny między kozakami i królewiętami kresowymi. Powstanie Chmielnickiego traktowane jest przez pisarza jako wojna domowa, a Ukraina, jak część Polski, dla której „król – ojciec, a Rzeczpospolita – matka”. W finale utworu obraz Ukrainy prawie jest zakończony. Ukraina występuje jako oderwana politycznie i ideowo od Rzeczpospolitej formacja kozacko-chłopska, nie jest godna ani podziwu ani zachwytu (dotyczy to również kozaków). Twórca mówi o spustoszeniu Ukrainy i Rzeczpospolitej, winą za to obarcza kozaków. Fabuła tworzy negatywny wizerunek Ukrainy jako miejsca będącego i w przyszłości zarzewiem konfliktów. Widać to w symbolicznym epilogu: piękna Helena (Rzeczpospolita) rozchodzi się z okropnym Bohunem (kozacką Ukrainą), tak rozchodzą się drogi obu narodów. Autor kończy powieść słowami „nienawiść wrosła w serca i zatruła krew pobratymczą”, podkreślając dalszy zawiły bieg historii.

Po Sienkiewiczu zainteresowanie historią Ukrainy słabnie. Pisarze zaczynają zwracać większą uwagę na ukraińską kulturę, folklor, wzajemne wpływy. Jednak generalnie w literaturze dominują stereotypy związany z Ukrainą i obrazy, które  utrwaliły się wcześniej: stereotyp „Rusin-buntownik-Kozak”, „Ukraina-step-piękna przyroda”, „Ukraina-matka”, „Ukraina-utracony raj”. Opiewając Ukrainę tworzono hymny (literackie i malarskie) na cześć człowieka „naturalnego”, żyjącego w zgodzie z naturą, człowieka nieskażonego przez cywilizacje, wyrażano tęsknotę za życiem bezpośrednim i żywiołowym”.

O inspiracjach Sienkiewicza nie wiele wiadomo. Opisując wydarzenia z okresu Chmielnickiego, żadnym słowem nie wspomina o Moskalach (w szerokim znaczeniu tego słowa). A od 1654 roku cała rosyjska armia jest obecna na Ukrainie i bierze aktywny udział w walkach polsko-ukraińskich. Kiedy w druku ukazało się „Wilcze Gniazdo” ( a później „Ogniem i mieczem”), to Henryk Sienkiewicz od razu został publicznie oskarżony przez znanych pisarzy i krytyków o rujnację wieloletniej tradycji „szkoły ukraińskiej” w literaturze polskiej, o zagubienia mitu Arkadii na Wschodzie. Po publikacji trylogii dostał od bogatego rosyjskiego pana z Petersburgu wynagrodzenie w wysokości osiem tysięcy rubli (bardzo dużo w owym czasie), a dzieła Sienkiewicza nawet i dziś pomagają Moskwie wpływać na stosunki ukraińsko-polskie.

Sytuacja z Sienkiewiczem nie była wynalazkiem dla ideologów rosyjskich. Wcześniej metoda była aprobowana z pomocą powieści „Taras Bulba”, która służyła dla poszerzania antypolskości wśród mas oraz ośmieszała Kozaków. Gogol również dostał honoraria za „Bulbę”, a zanim utwór pojawił się w druku, kilka lat był szlifowany przez cenzurę i recenzentów.

W 1943 roku we Lwowie garstka ukraińskich nacjonalistów osądziła zarówno osobę Gogola i jego „Tarasa Bulbę”. Jednak utwór był dość popularny wśród Ukraińców i zbiera swoje żniwa do dziś. Zresztą jak i „Ogniem i mieczem”. Chociaż, należy powiedzieć, w ekranizacji Jerzego Hofmana „ostre kąty” Sienkiewicza zostały dość dobrze zgładzone.

Artykuł został udostępniony przez Jana Matkowskiego, 21.05.15 r.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*

code